Migrantska kriza u Evropi kulminirala je 2015. kada je više od milion ljudi mahom iz Sirije, Iraka i Avganistana ušlo uglavnom ilegalno na teritoriju Evropske unije. Uzroke za ovu, istorijski masovnu migraciju na zapad, izazvali su rat u Siriji, nestabilnost u severnoj Africi, kao i na Bliskom istoku. Migranti su najčešće koristili istočnu mediteransku i balkansku rutu, primarno preko Turske i Grčke, zatim preko Bugarske, Severne Makedonije i Srbije ka Nemačkoj i Skandinaviji.
Tadašnja nemačka kancelarka Angela Merkel otvorila je granice i primila stotine hiljada izbeglica, što je izazvalo i pohvale i kritike. Grčka i Italija postale su prve tačke ulaska. Njihovi kampovi su brzo postali preopterećeni, a uslovi u njima izuzetno loši. Evropska unija je pokušala da odgovori sporazumom sa Turskom 2016, na osnovu kojeg je Ankara pristala da zadrži migrante u zamenu za finansijsku pomoć.
Kriza je izazvala velike političke podele unutar EU jer su zapadne zemlje tražile solidarnu raspodelu migranata, dok su istočne odbijale kvote. Pojava velikog broja migranata dovela je do jačanja desnih i populističkih partija širom Evrope. Humanitarne organizacije upozoravale su na kršenje ljudskih prava i nehumane uslove u kampovima.
Migrantska kriza je ostavila dugotrajne posledice po EU koja je u međuvremenu poštrila procedure za dobijanje azila, uvela brže deportacije i počela da razmatra „centre za povratak“ van svoje teritorije. To je dovelo do zakona koji je stupio na snagu ove godine i predviđa ubrazanu deportaciju ilegalnih migranata i onih čiji zahtevi za azilom nisu pozitivno rešeni.
Srbija kao tampon zona
Srbija je 2015. bila jedna od tranzitnih država – tampon zona između Severne Makedonije, Grčke, Bugarske, Mađarske i Hrvatske, prevashodno četiri zemlje Evropske unije koje su bile praktično prva linija odbrane Evropske unije za talas migranata.
Grčka i Bugarska su primile najveći udar migranata i ‘omogućavale’ dalji izlazak, odnosno tranzit dalje na zapad za sve koji su uspeli da pređu granicu, dok su Hrvatska i Mađraska gotovo hermetički zatvorili granice za ilegalnu migraciju duž granice sa Srbijom.
Mađarska je preduzela najdrastičnije mere postavljanjem fizičke ograde da bi spečila ulazak ilegalnih migranata. Ona se proteže duž cele južne granice Mađarske prema Srbiji, od graničnog prelaza Horgoš–Reske (Röszke) do Bačkog Brega u dužini od 147 kilometara. Visina ograde je oko četiri metra, sa bodljikavom žicom i senzorima pokreta, a kasnije je dodata i druga linija ograde (2017), čime je sistem postao dvostruki, sa patrolnim putem između.
Hrvatska je, uz postavljanje ograde na najugroženijim mestima, pojačala prisustvo granične policije uz asistenciju vojske duž cele granice sa Srbijom, a sve u cilju sprečavanja prolaska migranata i ulaska u državu, samim tim i na teritoriju Evropske unije.
U isto vreme, Srbija se od talasa migranata branila pojačanom kontrolom na graničnim prelazima, kao i na mestima koja to zvanično nisu, ali jesu postala rute za prelazak na južnim i jugoistočnim granicama (prema Makedoniji i Bugarskoj), uz mobilne patrole i termovizijske kamere. Otvoreni su kampovi za prihvat migranata u Preševu, Bujanovcu, Šidu, Subotici i drugim mestima. Tu su migranti registrovani i privremeno zadržavani.
Poštrene su kazne za krijumčarenje ljudi i ilegalni prelazak granice, održavani su redovni sastanci sa susednim državama (Mađarska, Hrvatska, Bugarska, Severna Makedonija) radi usklađivanja mera, pojačan je nadzor saobraćaja vozova i autobusa, generalno puteva koji vode ka granici sa EU, kako bi se smanjio nekontrolisan prolazak.
Sve ove mere bile su deo šire „balkanske strategije“ EU, kojom se migranti zadržavaju što južnije od njenih granica.
Sporazum o readmisiji iz 2007. godine
Jedna od odluka Srbije koja je nanovo izazvala kontroverze tiče se Sporazuma o readmisiji migranata iz Srbije sa Evropskom unijom koji se odnosio prvenstveno na državljane Srbije, ali i na lica iz tzv. trećih zemalja. On je potpisan već daleke 2007, a stupio je na snagu 2008. Tada verovatno niko nije slutio da će se desiti migrantska kriza ovih razmera samo sedam-osam godina kasnije.
Sporazum o readmisiji između EU i Srbije iz 2007. imao je direktan uticaj na migrantsku krizu 2015. i na odluke koje je Srbija donosila. One se prevashodno tiču pravnih obaveza prema kojima je Srbija bila dužna da prihvati nazad migrante koji su ušli u EU preko njene teritorije ili su bili registrovani u Srbiji. To je značilo da je tokom krize 2015. veliki broj ljudi mogao biti vraćen u Srbiju.
Pritisak na kapacitete je prouzrokovao da prihvatni centri u Preševu, Šidu i drugim mestima budu prepunjeni jer je Srbija morala da obezbedi smeštaj za sve vraćene migrante. Ovo je proizašlo iz administrativne odluke na osnovu koje je država uvela sistem registracije i evidencije migranata kako bi ispunila obaveze iz sporazuma i imala kontrolu nad njihovim kretanjem.
Prema podacima Komesarijata za izbeglice Republike Srbije iz 2023. broj migranata u centrima je iznosi oko 5.600. Tokom vrhunca migrantske krize, kapaciteti u Srbiji su bili višestruko premašeni što je dovodilo do tenzija između migranata, naročito u Preševu, Šidu i Subotici. Sukobi su se javljali između grupa iz Sirije, Avganistana, Pakistana i Maroka, često zbog kulturoloških razlika ili raspodele resursa.
Kako se sve ovo reflektuje na Srbiju danas, juna 2026?
Tokom krize 2015. veliki broj migranata je prošao kroz Srbiju i bio registrovan, shodno preuzetim obavezama iz sporazuma od 2007. godine. Novi zakon EU iz tekuće godine omogućava da se ti ljudi brže deportuju nazad, između ostalog i u Srbiju, u slučaju da im je odbijen azil. To stavlja Srbiju u poziciju da mora da ih prihvati ponovo, iako oni nisu poreklom iz Srbije, već su samo evidentirani tokom tranzita.
Evropska unija je zakonom uvela ubrzane postupke deportacije neuspešnih azilanata. Ako se utvrdi da je migrant bio registrovan u Srbiji, EU sada ima brži mehanizam da ga tu i vrati. Administrativne odluke o registraciji iz 2015. sada postaju ključne jer svaki migrant evidentiran u Srbiji može biti vraćen. Srbija je, shodno tome, obavezna da ih prihvati jer to proizlazi iz sporazuma iz 2007. godine. Novi zakon EU iz 2026. samo ubrzava i poštrava taj proces, čime se povećava pritisak na Srbiju.
Srbija se i dalje nalazi u poziciji „tampon zone“ jer formalno nije potpisala novi sporazum o „centrima za povratak“ koje razmatra EU, ali će se praktično suočiti sa posledicama ubrzanih deportacija i preuzetih obaveza.
Dakle, potencijalna formulacija da „svi migranti koji su registrovani u Srbiji potiču iz Srbije“ nije tačna u pravnom smislu. Ono što odgovara istini jeste da su oni poreklom iz trećih zemalja, ali su zbog registracije u Srbiji tokom migrantske krize vezani za nju kroz mehanizam readmisije.
Vulinov predlog i migranti
Aleksandar Vulin, srpski političar i pravnik, poznat po dugoj karijeri u državnim institucijama i bliskim vezama sa Moskvom, ministar rada, odbrane, unutrašnjih poslova, direktor BIA, direktor Kancelarije za Kosovo i Metohiju, a od 2024. do 2025. i potpredsednik Vlade Srbije, predlaže krajem maja 2026. godine Zakon o državljanstvu Republike Srbije, kojim se uvodi dodatni osnov za sticanje državljanstva – pripadnost srpskom narodu. To znači da bi strani državljani mogli dobiti srpsko državljanstvo ako se izjasne kao Srbi i to dokažu javnom ispravom ili podacima iz službenih evidencija.
Usvajanjem ovog zakona državljanstvo mogu dobiti iseljenici i njihovi potomci (ako su punoletni i poslovno sposobni), zatim pripadnici srpskog naroda rođeni u drugim republikama bivše SFRJ, kao i njihovi potomci, bez obzira na državljanstvo ili prebivalište.
Neophodni dokazi o pripadnosti su javne isprave (izvodi iz matičnih knjiga, uverenja, potvrde), kao i podaci iz službenih evidencija drugih država, iz kojih nesumnjivo proizlazi da se osoba izjasnila kao pripadnik srpskog naroda.
Ono što najviše brine je automatsko biračko pravo: sticanjem državljanstva, osoba bi odmah dobila i pravo glasa u Srbiji, jer zakon ne predviđa poseban rok za sticanje tog prava.
Logično se nameće pitanje – da li lica koja će se vratiti u Republiku Srbiju po osnovu Sporazuma o readmisiji mogu svoju evidenciju da koriste kao dokaz o pripadnosti srpskom narodu i time postanu državljani Srbije?
Migrant u tranzitu ka EU koji je registrovan u Srbiji tokom krize ne može koristiti tu registraciju kao dokaz da je Srbin. Da bi se pozvao na potencijalno usvojen Vulinov zakon, morao bi da podnese dokaze o srpskom poreklu ili prethodnom izjašnjavanju kao Srbin u matičnim evidencijama. Samo naknadno izjašnjavanje bez dokaza nije dovoljno.
Ne treba da postoji bojazan da će stranci koji će eventalno biti deportovani u Srbiju automatski postati i njeni građani sa pravom glasa, ali ni oni koji se trenutno nalaze u Srbiji.
Bivša braća, a budući glasači?
Predlog Aleksandra Vulina o izmenama Zakona o državljanstvu posebno se reflektuje na građane bivše SFRJ jer uvodi novi osnov za sticanje državljanstva – pripadnost srpskom narodu.
Konkretnije, pripadnici srpskog naroda rođeni u drugim republikama SFRJ (npr. Bosna i Hercegovina, Hrvatska, Crna Gora, Severna Makedonija, Slovenija) mogli bi da dobiju državljanstvo Srbije bez obzira na sadašnje državljanstvo ili prebivalište. Potomci tih lica takođe bi imali pravo na državljanstvo, čak i ako nikada nisu živeli u Srbiji.
Od dokaza bi morali da pokažu javne isprave ili podatke iz matičnih knjiga i evidencija drugih država, iz kojih se vidi da su se oni ili njihovi preci izjašnjavali kao Srbi. Veliki broj ljudi iz regiona mogao bi tako da dobije državljanstvo Srbije, što bi automatski značilo i pravo glasa u Srbiji.
To, dalje, implicira širenje biračkog tela i potencijalno uključivanje stotina hiljada ljudi iz regiona u srpski politički sistem. Može doći i do tenzija sa susednim državama koje bi ovo mogle videti kao mešanje u njihove unutrašnje poslove. Ovakav zakon jača ideju da Srbija ima obavezu prema svim pripadnicima srpskog naroda, bez obzira gde žive.
Vulinov zakon bi, dakle, omogućio da građani bivše SFRJ koji se izjasne kao Srbi ili su potomci onih koji su se izjasnili kao Srbi, dobiju državljanstvo Srbije. To je značajna promena u odnosu na dosadašnji zakon, jer proširuje krug potencijalnih državljana van granica Srbije.
Ovo važno pitanje tiče se izbornog sistema Srbije i potencijalnih pritisaka sa dve strane. Vulinov predlog zakona omogućava da se svi koji se izjasne kao Srbi, a rođeni su u republikama bivše SFRJ (ili njihovi potomci), uključe u biračko telo Srbije. To znači da bi se biračko telo moglo proširiti za stotine hiljada ljudi van Srbije, što otvara prostor za političke manipulacije i „uvoz glasača“. To je, istovremeno, opasnost jer otvara mogućnost političke instrumentalizacije etničkog identiteta radi širenja biračke baze.
Srbija trenutno ima oko 6,5 miliona birača. Dodavanje potencijalnih 1–2 miliona novih birača iz regiona značilo bi povećanje od 15–25% biračkog tela. To bi moglo dramatično promeniti političku dinamiku, jer bi novi glasači dolazili izvan teritorije Srbije, ali bi imali pravo glasa na izborima.
Što se tiče broja migranata koji su evidentirani u tranzitu kroz Srbiju na putu ka EU od 2015, njihov broj se procenjuje na oko 600.000.
Dakle, potencijalna opasnost po izborni sistem i regularnost narednih izbora ne dolazi iz Evropske unije niti od migranta. Njihova readmsija može izazvati humanitarni i bezbednosni pritisak na kapacitete Srbije, ali ne i direktno na izborni sistem. Potencijalni udar na izorni sistem može da stigne samo – iz komšiluka.
