Dugo smo vizantijsku umetnost posmatrali kao nemi svet slika. Međutim, kao što je film drugačije iskustvo kada ga gledamo sa zvukom nego u tišini, tako se i vizantijska umetnost suštinski menja kada je sagledamo u kontekstu pojanja koje ju je pratilo. Ono što vidimo dok slušamo pojanje nije isto što i ono što vidimo u tišini.
U Čitaonici „Darinka Jevrić“ Doma kulture „Gračanica“ publika je u maju ove godine imala priliku da prisustvuje predavanju na temu „Tajna Bogorodičinog Uspenja na raskršću slike, teksta i pojanja“ istaknute profesorke istorije umetnosti na Univerzitetu Stenford, Bisere V. Penčeve, koja je svojim inovativnim istraživanjima akustike, prostora i svetlosti značajno promenila način na koji se danas proučava vizantijska umetnost.
Za svoj naučni rad i naučna usavršavanja dobila je brojne prestižne stipendije i naučna priznanja, među kojima su Institut za napredne studije u Berlinu, Memorijalna fondacija „Džon Sajmon Gugenhajm“ i Američka akademija u Rimu, što je svrstava među najznačajnije savremene istraživače vizantijske i srednjovekovne umetnosti.
Penčeva je autorka tri značajne knjige koje je objavila Izdavačka kuća Državnog univerziteta Pensilvanije. Prva, „Ikone i moć: Bogorodica u Vizantiji“ (2006), donela joj je 2010. godine prestižnu nagradu „Džon Nikolas Braun“, koju dodeljuje Američka akademija za proučavanje srednjeg veka. Potom je usledila knjiga „Čulna ikona: Prostor, ritual i čula u Vizantiji“ (2010), dok je delo „Aja Sofija: Zvuk, prostor i duh u Vizantiji“ (2017) nagrađeno priznanjem Američke akademije za religiju za izuzetnost u istorijskim studijama 2018. godine.
Pored autorskih knjiga, Penčeva je priredila i dva važna zbornika: „Zvučna arhitektura u Vizantiji: muzika, akustika i ritual“ i „Ikone zvuka: arhitektura, muzika i imaginacija u srednjovekovnoj umetnosti“. U svom radu koristi i film kako bi zabeležila atmosferu koju stvara treperenje svetlosti sveća, dok se drugi važan deo njenih istraživanja odnosi na akustiku sakralnih prostora i odnos muzike i arhitekture. Pomoću savremenih digitalnih tehnologija rekonstruiše zvuk srednjovekovnih pojanja onako kako su mogla da odzvanjaju u prostorima za koje su bila komponovana.
U razgovoru sa njom pokušaćemo da našim čitaocima približimo njen naučni pristup, zasnovan na prožimanju slike, teksta i pojanja, kroz koji svetlost, akustika i pokret postaju ključni za razumevanje arhitektonskog prostora i vizantijske umetnosti.
Vaš rad, između ostalog, preispituje i način na koji doživljavamo sakralne prostore kroz akustiku. Na predavanju koje ste održali u Domu kulture „Gračanica“ na temu „Tajna Bogorodičinog Uspenja na raskršću slike, teksta i pojanja“ naveli ste da smo vizantijsku umetnost dugo proučavali bez muzike, što ste uporedili sa proučavanjem filma bez zvuka. Kako ste došli do tog interdisciplinarnog pristupa i šta Vas je prvo usmerilo ka istraživanju „zvučne dimenzije“ vizantijske umetnosti?
Do vizantijske muzike došla sam kroz proučavanje akustike i zvuka u Aja Sofiji. Moja treća knjiga, Aja Sofija: zvuk, prostor i duh u Vizantiji (2017), istražuje upravo ovu zvučnu dimenziju liturgijskog obreda i estetike Velike Crkve. U svom radu ukazala sam na značaj zvučne percepcije crkvenog prostora.
Aja Sofija je jedinstvena na mnogo načina. Njen ogromni unutrašnji prostor, zapremine veće od 280.000 kubnih metara, ima vreme odjeka duže od 11 sekundi. Istovremeno, njeni izvorni, justinijanski monumentalni mozaici nisu prikazivali antropomorfne figure; zidovi su bili prekriveni zlatnim teserama, geometrijskim i biljnim ornamentima i krstovima. Božansko se, dakle, u tom prostoru projavljivalo apstraktno — posredstvom svetlosti i zvuka.
Moja istraživanja bave se pitanjem na koji način je u takvom okruženju doživljavano metafizičko: kroz odjek zvuka, kroz pojanje melizama i umetanje nesemantičkih vokalnih elemenata, što su sve karakteristike carigradskog katedralnog obreda (ekklesiastes).
U svom istraživanju muzike i akustike mnogo sam naučila kroz saradnju sa stručnjacima iz različitih oblasti. Jedna sam od rukovodilaca multidisciplinarnog projekta „Ikone zvuka“ (Icons of Sound), koji je u proučavanje srednjovekovne arhitekture uveo istraživanje akustike i auralizacije (proces u kojem se akustičke osobine određenog prostora mogu digitalno rekonstruisati).
Za više informacija o ovom projektu možete posetiti našu internet stranicu (https://ccrma.stanford.edu/groups/iconsofsound/film/), a o ovoj temi govorila sam i u intervjuu za američki Nacionalni javni radio (NPR: https://www.npr.org/2020/02/22/808404928/listen-the-sound-of-the-hagia-sophia-more-than-500-years-ago), o njoj je pisao i „Njujork tajms“ (https://www.nytimes.com/2020/07/30/arts/music/hagia-sophia-acoustics-music.html), a dostupno je i moje predavanje u Dumbarton Ouksu (https://www.youtube.com/watch?v=lgUyn0J0ZRY).
Tokom predavanja govorili ste o tome da se u vizantijskoj umetnosti slika, tekst, pojanje i prostor prožimaju i deluju kao jedinstvena celina, što se naročito može uočiti u predstavama Uspenja Presvete Bogorodice. Koliko je onda za razumevanje tog umetničkog sistema važno da sve te medijume posmatramo kao jedinstvenu celinu, a ne odvojeno? Da li tek u tom njihovom spoju mi, kao posmatrači, možemo da ikonu doživimo u potpunosti i da postanemo deo nje same?
Da, moja istraživanja, posebno radovi posvećeni muzici praznika Vozdviženja Časnog krsta u Aja Sofiji, otvorili su pitanje vizantijske umetnosti kao integrisane estetske celine, u kojoj se različiti mediji prožimaju i deluju zajedno.
Ovim temama nastavila sam da se bavim i kroz primere iz zapadne srednjovekovne umetnosti, među kojima su obredi Eksulteta u južnoj Italiji i čuveni relikvijar iz Stavloa. Najnoviji rezultat tih istraživanja predstavlja moja knjiga „Hor spasenja: umetnost i muzika u Svetoj Veri u Konku“ (The Choros of Salvation: Art and Music at Sainte-Foy in Conques), koja će biti objavljena u izdanju Izdavačke kuće Državnog univerziteta Pensilvanije 2027. godine.
U okviru ovih projekata nastali su i filmovi koji prate moja istraživanja obreda Eksulteta u južnoj Italiji i relikvijara iz Stavloa, a koji na vizuelan način predstavljaju odnos između umetnosti, muzike, rituala i prostora u srednjem veku. Više o ovom istraživanju može se pronaći na mom sajtu: https://enchantedimages.stanford.edu/film/.
Dotakli ste se i liturgijskog obreda u hramu, predstavljajući hram kao prostor u kome akustika, svetlost, pokret sveštenika tokom kađenja i pojanje zajedno stvaraju snažan, gotovo sinestezijski doživljaj sakralnog. U tom smislu, posebno ste naglasili igru dnevne svetlosti koja prodire u hram i stapa se sa dimom tamjana, ističući simboličku povezanost tri slovenske reči: dim, dah i duh, kao aspekte svetlosti, materije i božanskog prisustva. Da li biste za naše čitaoce mogli da pojasnite tu vezu između materijalnog i nematerijalnog u kontekstu liturgije? Kako su vizantijski hramovi, arhitektura i liturgijsko pojanje funkcionisali kao sinergija prostora, vizuelne umetnosti i muzike? I kako savremeni posmatrač, naviknut na statičnu muzejsku percepciju, može ponovo da nauči da „čita“ takvu dinamičnu umetnost, poput vizantijske?
Vizantijski estetski sistem izuzetno je složen. U svojim istraživanjima bavila sam se pojedinim njegovim aspektima, naročito prožimanjem svetlosti, daha, dima i mirisa. Upravo se u fenomenologiji prolaznog i neuhvatljivog metafizičko projavljuje u prostoru i postaje čulno dostupno vernicima.
Ovim elementima možemo se približiti ako usporimo, postanemo pažljivi učesnici i otvorimo svoja čula za suptilne promene svetlosti, dima i pokreta, ali i ako slušamo i učestvujemo u pojanju. Vizantijski obred, na primer, podrazumevao je aktivno učešće vernika u pevanju pripjeva tokom psalmodije.
O odnosu između reči dim, dah i duh pisala sam u svojoj drugoj knjizi „Čulna ikona: prostor, ritual i čula u Vizantiji“ (The Sensual Icon: Space, Ritual and the Senses in Byzantium, Pennsylvania State University Press, 2010). U njoj objašnjavam prožimanje ljudskog daha oslobođenog kroz pojanje i dima tamjana, tako da pnevma — kao pojam koji označava i dah i Svetoga Duha — postaje čulno opipljiva kroz ljudski čin pojanja i kađenja, a vidljiva u tananih strujama tamjanskog dima.
Deo istraživanja usmerili ste na interakciju između melodijskih kompozicija i akustike prostora. U Vašem zajedničkom radu sa Džonatanom S. Ejbelom pod nazivom „Ikone zvuka: auralizacija izgubljenog glasa Aja Sofije“, pokazali ste kako akustika Aja Sofije i složene muzičke strukture vizantijskog pojanja mogu da utiču na samu razumljivost reči i značenja. Da li melizmi (pojanje više tonova na jednom slogu) i odjeci u hramu samo pojačavaju estetski doživljaj, ili oblikuju i sam osećaj prisustva božanskog, stvarajući iskustvo koje prevazilazi racionalno i zadobija gotovo metafizičku dimenziju?
U svojim radovima posvećenim prazniku Vozdviženja Časnog krsta u Aja Sofiji, kao i u istraživanjima muzičkog stvaralaštva Kasije, pokazala sam da melodijske strukture same po sebi nose i prenose značenje.
Takođe sam ukazala na to da akustika Aja Sofije stvara fenomen koji nazivam „zlatna kiša“: visoke frekvencije zvuka odbijaju se od velike kupole i kao da se spuštaju na vernike, stvarajući utisak božanskog blagoslova koji se izliva na sabrane.
Melizmi i interkalacije u katedralnom obredu namerno udaljavaju pevane reči od uobičajenog registra ljudskog govora, razvlačeći i prekidajući semantičke nizove. Istovremeno, u svojim analizama stihira nastalih u srednjovizantijskom periodu pokazujem da je melodijski oblik tesno povezan sa značenjem poetskog teksta, tako što istovremeno pojačava i razjašnjava njegov semantički sadržaj.
Upravo je to pravac kojim su usmerena moja sadašnja istraživanja — ka analizi odnosa zvuka, reči i slike, odnosno proučavanju međusobnog dejstva zvuka, reči i slike u vizantijskoj umetnosti i liturgijskom iskustvu.
Da li smatrate da savremeni pristupi u interpretaciji vizantijske ikonografije i freskoslikarstva često redukuju tu vrstu umetnosti na samo vizuelne forme, zanemarujući njenu prostornu i performativnu dimenziju? Šta bi, po Vašem mišljenju, bilo potrebno promeniti u obrazovanju kako bi se to celovito razumevanje vizantijske umetnosti ponovo vratilo u fokus?
Vizantijska umetnost predstavlja bogatu i duboko dirljivu duhovnu tradiciju. Verujem da postoji veliki potencijal da se nove generacije i nova publika približe njenim tajnama upravo kroz estetiku, fenomenologiju i muziku. Zato su moja istraživanja usmerena na audiovizuelnu dimenziju vizantijske kulture.
Dugo smo vizantijsku umetnost posmatrali kao nemi svet slika. Međutim, kao što je film drugačije iskustvo kada ga gledamo sa zvukom nego u tišini, tako se i vizantijska umetnost suštinski menja kada je sagledamo u kontekstu pojanja koje ju je pratilo. Ono što vidimo dok slušamo pojanje nije isto što i ono što vidimo u tišini.
Upravo je ta zvučna dimenzija vizantijske umetnosti ono što nadahnjuje i usmerava moj naučni rad.
Razgovarala: Katarina Todić
Prevod sa engleskog: Milica Jovanović
