Balkan je vekovima bio prostor u kojem su se dva dominantna evropska igrača borila za uticaj, resurse, tranzitne puteve i saveznike. Bez obzira na to da li su u pitanju Habsburška i Otomanska imperija u 17. i 18. veku, ruska i austrijska carstva u 19. veku, Nemačka i Velika Britanija u prvoj polovini 20. veka, ili SSSR i NATO u njegovoj drugoj polovini, ponavljanje diskursa istorije Balkana se uvek svodilo na borbu dva dominantna spoljna igrača.
Međutim, 2017. godina, nakon Bregzita, povećanja geopolitičkih neslaganja između SAD-a i Evropske unije i uspona zvezde neo-otomanskog imperijalizma Turske – po prvi put nudi perspektivu značajnih promena u prethodnom diskursu. Umesto dva vodeća igrača, Balkan sada postaje igralište za najmanje četiri – SAD (sa manje ili manje otvorenom podrškom britanske spoljne politike), EU (u kojoj dominira Nemačka), Rusiju i Tursku.
Suočene sa tim brojem stranih igrača, balkanske države su sada prisiljene da preispitaju svoje stare lojalnosti i saveze, potraže nove prijatelje ili da pokušaju da se pomire sa starim neprijateljima. U neizvesnom okruženju, elite koje vladaju balkanskim zemljama suočavaju se sa neprijatnim pitanjima sa njihovih domaćih javnih scena i iz stranih prestonica.
Opšti pregled regiona na prvu daje sliku duboko fragmentiranih društava, a pet zemalja je neko vreme pod dominantnim uticajem Nemačke: Hrvatska, Mađarska, Srbija, Bugarska i Makedonija. Međutim, u poslednje tri, Nemačka se suočava sa podeljenom lojalošću domaćih elita. Češće nego što to nisu činile, ove su zemlje flertovale sa Rusijom, ponekad iskreno, a ponekad samo pokušavajući da podignu svoje uloge i iscede što više novca i podrške, igrajući istu igru na obe strane.
Istovremeno, u jugozapadnom delu Balkana, Amerikanci su učvrstili svoj uticaj u primorskom delu Crne Gore i Albanije, gurajući ga dublje u središte Balkana – Bosnu, Kosovo i Makedoniju. Međutim, kada se radi o zemljama u kojima dominiraju muslimani na Balkanu, američka spoljna politika već doživljava konkurenciju – ako ne i direktnu opstrukciju – umesto saradnju, kao što je ranije činila, od sopstvenog NATO saveznika, Turske.
Ruski plan od 2015. godine da uspostavi „neutralnu zonu“ na Balkanu – oslanjajući se na zemlje koje nisu članice NATO: Crnu Goru, Bosnu i Hercegovinu, Srbiju i Makedoniju, plan B4 – je propao krajem 2016. i početkom 2017. godine jer se Crna Gora pridružila NATO-u u junu ove godine, a nakon političkih promena u Skoplju, Makedonija će verovatno učiniti isto do sredine 2018. godine. Prema tome, B4 bi mogao – u najboljem slučaju za Moskvu – postati B2. Ali to nije tako jednostavno.
Za očekivati je da će američki i nemački uticaji nastaviti svoju trku za pozicije u dve ključne balkanske države – Srbiji i Hrvatskoj. Suštinska unutrašnja nestabilnost nekoliko hrvatskih vlada verovatno će dovesti do znatnijih promena elita, što bi na kraju dovelo do smrti HDZ-a kojim dominira nemački uticaj i njegove zamene od strane levičara iz SDP-a, koji su skloniji prihvatanju američke zaštite i podrške. Ovakav scenario već se dogodio u Makedoniji ranije ovog proleća, čime je uspostavljen modus operandi koji će se ponoviti i u drugim zemljama.
Istovremeno, dugotrajne unutrašnje borbe unutar srpskog establišmenta – koji je i dalje kontaminiran od svog iracionalnog i konfliktnog predsednika Aleksandra Vučića – verovatno će dovesti do uspostavljanja jačih američkih pozicija u Beogradu. Međutim, u okviru složenije srpske realnosti, situacija će biti bar na neko vreme takva da će političari iza kojih je američki, nemački i ruski uticaj morati da nađu neku vrstu sporazuma o podelama vlasti, kako bi se sprečila dalja nestabilnost. Stoga Beograd, na više nego jednostavno umetnički način, podseća posmatrača na posleratni Beč, koji je besmrtno sačuvan u kultnom Grejem Grinovom filmu iz 1949. godine „Treći čovek“, u kojem glavnu ulogu igra Orson Vels.
Pomeranje balkanske geopolitike, od dualne do četvoropolarne, verovatno će u svakom od (lokalnih) društava učiniti unutrašnju dinamiku mnogo bržom. Nemačka izmišljena mantra da je „stabilnost važnija od demokratije“ u poslednjoj deceniji dovela je do vaskrsavanja kriminalnih i korumpiranih režima, čije su vodeće ličnosti bile u velikoj meri uključene, ponekad politički i ponekad čak i lično, u ratne zločine i zločine tokom devedesetih, organizovani kriminal i korupciju. Ucenjujući EU, pretnjama da će ponovo početi stari rat ako ne dobije trajnu i neograničenu podršku, režimi koje podržava nemačka Evropska narodna partija sada postaju deo problema i više nisu deo rešenja.
Istovremeno, brza američka intervencija u Makedoniji dovela je do dolaska na vlast Zorana Zaeva, koji je u ovom trenutku jedini lider bez balkanskih kontroverzi koji proističu iz njegove prljave prošlosti. Ako američka spoljna politika nastavi da ulaže u makedonski projekat, ova zemlja će biti prihvaćena u NATO, ali i EU po ubrzanom postupku. To bi pokazalo ne samo Rusima, već i Nemcima, da reciklirani političari sa krivičnim dosijeima ne mogu biti sidro stabilnosti u regionu.
Gospodin Zaev se već neformalno pominje u nekoliko važnih evropskih diplomatskih kancelarija kao „Balkanski Makron“, čime je prepoznat kao „probna kopija“ za šire promene u jugoistočnoj Evropi. Međutim, tek treba videti u kojoj meri će njegova vizija multietničke i demokratske Makedonije konačno prevladati nad albanskim iredentističkim zahtevima. Kako god, Balkan će doživeti niz iznenadnih, dubokih, ponekad mirnih, ali ponekad i nasilnih promena. Što se pre stare političke generacije u potpunosti zamene, čistiji će biti ishod.
Tekst na engleskom jeziku možete pročitati ovde.
